Boeken

  • Tweezak

    Dit Vlaamse woord ken ik nog niet zo lang. Eigenlijk vreemd, aangezien het woord over een wijdverbreid menselijk verschijnsel gaat. Enkele maanden geleden las ik dit zo rake woord voor het eerst in een interview en onlangs kwam ik het weer tegen in de confronterende roman WIL van Jeroen Olyslaegers.

    alexander-khokhlov-two-faces.jpg

    De hoofdpersoon Wilfried Wils is een tweezak. Als politieagent in het door de Nazi's bezette Antwerpen kiest hij geen partij, maar wordt meegetrokken door zowel de 'zwarten', die collaboreren met de Duitsers, als de 'witten', die zich verzetten. Hij doet als agent mee met het oppakken van Joden in de stad en trekt op met de fanatieke Jodenhater Nijdig Baardje, maar komt via zijn kameraad Lode ook in de kringen van het verzet en helpt een Joodse man op een onderduikadres overleven.

    Wilfried speelt geen hypocriet spelletje om er beter van te worden, ook is er bij hem niet simpelweg sprake van overleven, zoals bij de meeste van zijn collega's. Hij is een tweezak — dat wil zeggen dat hij het maar laat gebeuren en niet wil en kan kiezen. Hij is niet zwart of wit, en ook niet grijs, maar zwart-wit. En dat lijkt hem niet te deren. Hij wil een dichter zijn en kijkt met een scherpe, ironische blik naar die zwakke, dubbele en zelfzuchtige mensenwereld. Ondertussen maakt hij echter wel deel uit van die al te menselijke wereld, die de zak van zijn leven naar alle kanten trekt en hem opzadelt met een last die altijd — en aan het einde ondraaglijk — op zijn leven zal blijven wegen.

    Olyslaegers legt in deze roman de menselijke 'tweezakkerij' bloot — zonder te oordelen, met een zachte blik en een scherp oog voor hoe ingewikkeld het menselijk leven tussen goed en kwaad is. Het verhaal liet mij als lezer met de vraag achter hoe je uit dat ongelukkige, maar zo herkenbare leven van de tweezak kan raken en blijven. Jezus heeft in de Bergrede de 'zuiveren van hart' zalig geprezen (Mattheüs 5:8). Dat is ook echt zalig: dat je zuiver bent, puur, een mens uit één stuk die 'onverdeeld één ding wil', zoals de filosoof Søren Kierkegaard deze zuiverheid van hart uitlegde. Maar het is zo moeilijk te bereiken voor de tweezakken die wij mensen zijn. 

    Het christelijk geloof wijst wel een weg van dubbelheid en tweezakkerij naar eenvoud en puurheid. Ik vind het frappant dat geloof of religie geen enkele rol van betekenis in de roman spelen, terwijl dat hier juist veel kan betekenen. In de eerste plaats door de tweezakkerij te zien en te erkennen, zoals de roman dat ook zo scherp doet. Wij zijn allen tweezakken — allemaal: zwarten, witten, grijzen en zwart-witten. Maar bij die erkenning komt ook een uitnodiging tot verzoening — met God, met anderen, met jezelf. Verzoening maakt heel, brengt je in het reine en zuivert je ook. Ik — de tweezak die ik ben — heb dat nodig om de hoop op eenvoud en zuiverheid te voeden en een beetje meer een eenzak te worden.

  • De heilige whiskypriester

    Het was een bijzondere leeservaring. Deze week heb ik de roman The Power and the Glory van de Engelse schrijver Graham Greene uitgelezen. De roman gaat over een Mexicaanse priester die op de vlucht is voor een communistisch regime dat de oorlog heeft verklaard aan de kerk. De priesters konden kiezen tussen het opgeven van hun priesterschap en trouwen of de kogel. De hoofdpersoon van de roman heeft zijn roeping niet opgegeven en wordt daarom opgejaagd door een fel antiklerikale politieluitenant.

    genade,greene,nederigheid

     

    Het verrassende is echter dat deze kandidaat-martelaar een zogenaamde 'whisky priest' is — een priester van het bedenkelijke en halfbakken soort. Een alcohollucht hangt om hem heen, hij heeft een kind verwekt in een escapade en is langzamerhand zijn waardigheid, zijn spirituele discipline en ook zijn geloof in de zin van alles kwijtgeraakt.

    Naarmate het verhaal vordert en de whiskypriester steeds verder afglijdt richting zijn einde en de totale mislukking, begint hij ook zachtjes te stralen. Ik kan het niet anders uitdrukken: om hem heen schijnt er een zacht licht, bestaande uit nederigheid, volstrekte, naakte eerlijkheid en genade. Alle pretenties en schijn zijn van hem afgevallen. Alle heilige en grote woorden zijn vervlogen. Hij is op het nulpunt. Maar daar blijkt liefde, barmhartigheid, menselijkheid, offer en moed — op die stuntelige, halve manier van deze priester — aanwezig te zijn en te groeien. De kracht en de heerlijkheid van God (Greene heeft deze woorden uit het slot van het Onze Vader niet voor niets als titel gekozen) worden zo kwetsbaar, dubbelzinnig en tegelijk verlossend zichtbaar.

    Deze tegendraadse, niet te vatten heiligheid, die ondanks (of ook dankzij!) deze antiheld aanwezig is, raakt en bekoort mij. Ik besef dat hiermee niet alles over heiligheid, genade en morele dubbelheid is gezegd, maar zonder deze vreemde, genadige heiligheid lijkt me geen leven en ook geen kerk mogelijk.

    De roman is ook in het Nederlands vertaald onder de titel: Geschonden geweten. 

  • Evangelie in het theater

    Vorige week bezocht ik de theatervoorstelling De idioot van theatercollectief Lazarus. Een prachtige voorstelling die de roman De idioot van de Russische schrijver Fjodor Dostojevski vertolkt. Het toneelstuk blijft heel dicht bij het verhaal, de tekst en de personages van Dostojevski's roman, waardoor ik bijna twee uur op het puntje van mijn stoel werd meegenomen in het evangelie van Dostojevski.

    Dostoevskij_1872.jpg

    Voor mij is Dostojevski een van de grootste vertellers van het christelijk evangelie. Als geen ander weet hij zijn lezers mee te nemen naar de tragische en donkere kant van het bestaan en het menselijk hart. En tegelijk schijnt er in de miserie, duisternis en waanzin altijd weer een vreemd, zacht licht van goedheid, hoop en verlossing. Voor mij is dat het evangelie: licht in het duister, onwaarschijnlijke goedheid in zware en benauwde kamers en zielen. Dostojevski vertelt dat evangelie niet als prediker, maar als een verteller - soms met trillende stem, dan weer fluisterend en vaak ook traag gravend naar diepere lagen in onze ziel en wereld.

    In De Idioot roept Dostojevski een goede - echt goede - mens tot leven. De hoofdpersoon prins Mysjkin is een soort Christusfiguur die met zijn goedheid de wereld van gevallen dronkenlappen, burgers bij wie alles om status draait, vernederde en verwonde mensen en door liefde bezeten personen op zijn kop zet. Zijn goedheid werkt bevrijdend en helend. Heel even denk je dat hij ze allemaal kan verlossen, maar uiteindelijk gaat de goede idioot aan zijn goedheid ten onder, stukgemalen in de harde wereld van liefde, status en lijden. En toch voel je als lezer en kijker dat zijn leven het ware is, een leven dat ons kan redden. Zo zag ik vorige week dus even evangelie in het theater.

    Ik kan het iedereen aanraden om dit verhaal te lezen of te zien. De voorstelling van Lazarus is volgens mij afgelopen, maar het boek is overal verkrijgbaar. Wie dat te dik of te zwaar vindt, kan de dvd van de Russische tv-serie De idioot (2013; regie Vladimir Bortko) huren of aanschaffen. Het verhaal is het waard.