Dominee denkt door - Page 5

  • Reformatie als breuk

    Ik las ergens de uitspraak dat de kerk filosofie werd toen ze in Griekenland kwam, wet toen ze in Rome arriveerde en business toen ze ten laatste in Amerika verscheen. Volgens mij zit er veel waarheid in deze uitspraak. Het christendom is een bewegelijke godsdienst, die vanaf begin de missie heeft gekend om het goede nieuws van Jezus over de ganse aardbol te verspreiden. Op die missie is de kerk niet bang om echt de kleur en de vorm aan te nemen van de cultuur die ze voor Christus wil winnen. Dat is het principe ‘voor de Joden een Jood en voor de Grieken een Griek worden’, zoals de eerste grote missionaris van het christendom, de apostel Paulus, het onder woorden bracht (1 Korinthiërs 9:19-22).

    unnamed.jpg


    Dit principe is zowel de kracht als de zwakte van de kerk. Zeker wanneer ze verbonden raakt met de macht en een dominante plek in een cultuur gaat innemen, kan ze zoveel van die cultuur in zich opnemen dat ze haar eigenheid verliest en haar oorsprong verloochent. Dat is vaak gebeurd: Christus die als een Germaanse Held en Krijger of een esoterische wijsheidsleraar uit het Oosten wordt verstaan en vereerd. Of de kerk die langzaam de vorm van een Romeins bestuursapparaat aanneemt. Of de evangelisten die zich voordoen als ordinaire verkopers van het beste spirituele product ever en een kerk runnen naar kapitalistisch model (gericht op groei en winst).

    Daarom blijft de kerk geroepen tot hervorming of reformatie. Hervorming is niet een simpel terugkeren naar de bron en het weer gaan doen zoals het in een gouden tijd gedaan zou zijn. Het is ook geen deel van het proces van vooruitgang en vernieuwing, op basis van het moderne westerse dogma dat de mensheid altijd vooruit gaat of zou moeten gaan. Het is de noodzakelijke kritiek op de bestaande vormen van geloof en kerk, getoetst aan de bron waarmee het allemaal is begonnen: Christus zoals Hij aan ons verschijnt in de bijbelse geschriften.


    Het is lastig en grappig tegelijk dat ook het verlangen naar hervorming vaak de vorm aanneemt van de cultuur waarin gelovigen leven. Ook vandaag leeft er in de westerse kerken een breedgedragen besef dat het met de kerk anders moet. En wij — beoefenaars van memo’s, zoals de Amerikaanse theoloog Walter Brueggemann de westerse mens typeert — vormen commissies, maken beleid en strategie, zoeken naar behoeften en doelgroepen, vergaderen en organiseren. Zo werken we in de vormen en met de instrumenten van kapitalisme, democratie en bureaucratie van de 21e eeuw aan hervorming. We zijn immers kinderen van onze tijd.

    Toch lijkt dit niet genoeg. Mij trof in een boek van de historicus Heiko Oberman over de reformator Martin Luther dat deze volgens Oberman geen plan of programma voor de reformatie had. Luther zelf verstond de reformatie als een gebeuren waaraan ook hij was overgeleverd en dat hem van hogerhand overkwam. Daarmee brak de reformatie het Europese christendom van die dagen open en stuk — kritisch en oordelend, maar ook bevrijdend. Dat lijkt mij een kenmerk van echte reformatie — of ze nu klein in levens van individuele mensen of een kerkgemeenschap of groter in een kerk of samenleving plaatsvindt. De religieuze, sociale of culturele vorm waarin het leven is bekneld geraakt moet doorbroken worden, zodat er een andere vorm geboren kan worden. Die doorbraak en geboorte komt van een andere kant, van God. Dat is de pijnlijke, maar bevrijdende ervaring van reformatie. Ik blijf erop hopen in onze tijd.

    Heiko A. Oberman, Luther: mens tussen God en duivel (Kok 1988) p. 310.
    Afbeelding: Rijksmuseum Amsterdam, 'De Bijbel op de weegschaal' https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-78.822
    Deze post verscheen ook op: http://refo2017.be/index.php/nl/blog

     

  • Schaamteloos

    Onderweg in de trein flitste ik een reclame voor een auto voorbij. Ik zag nog net dat het een rode was. En de slogan zag ik ook: 'Schaamteloos luxueus'. In plaats van te dromen hoe luxe deze wagen wel zou zijn (wat waarschijnlijk de bedoeling van de reclamemakers was), gingen mijn gedachten naar het woord 'schaamteloos'.

    Deze reclame speelt met onze schaamte. De suggestie is dat mensen zich normaal schamen voor het publiekelijk tonen van al te grote luxe en misschien ook voor het rijden in een eenvoudige middenklasse wagen, die je niet al te veel status verschaft in het 21e eeuwse Vlaanderen. Maar die schaamte kunnen we nu van ons afschudden met deze nieuwe rode auto, die schaamteloos de luxe toont die normaal is voorbehouden aan de glimmende bolides van de rijken.

    opel-astra-2015-02.jpg
    Deze reclame legt iets bloot van hoe schaamte werkt in onze samenleving. Aan de ene kant is er de sterke boodschap dat je je niet moet schamen als je taboes doorbreekt, niet voldoet aan de mainstream eisen van geluk en status en/of dingen doet waar anderen schande van spreken. Wees zonder schaamte jezelf, lijkt de reclame te roepen. Aan de andere kant blijft schaamte een zeer reële menselijke emotie, die op alle terreinen van het leven een rol speelt. Het tonen van teveel luxe is niet deugdzaam en roept schaamte op, want trekt teveel aandacht en wekt jaloezie enz. En tegelijk is het ook aantrekkelijk om schaamteloos te doen waar je zin in hebt én waarvoor je je diep van binnen schaamt. Aan die verboden schaamteloosheid appelleert de reclame ook. 

    De schrijver Willem Jan Otten ziet schaamte als iets positiefs. Schaamte hoort volgens hem bij de menselijke waardigheid. Het is de uiting van de overtuiging dat je iets te beschermen hebt, dat je je niet open en bloot aan iedereen kan en wil tonen. Otten schrijft over de schaamteloosheid in pornografie en het dogma van de seksuele revolutie dat je je niet mag schamen (behalve voor je schaamte dan). Achter deze autoreclame is eenzelfde dogma aan het werk, maar dan van de kapitalistische godsdienst: een consument moet zich niet schamen voor wat hij koopt, maar kan schaamteloos de luxe en het geluk van de producten etaleren.

    reclame,schaamte,willem jan otten

    En tegelijk blijft de schaamte bestaan. Als een bescherming van de waardigheid van mensen die meer zijn dan consumenten en aanbidders van producten. Natuurlijk blijft het opwindend om schaamteloos en schandalig onze begeerte en lust te volgen en te tonen, zonder daarbij rekening te houden met anderen én met onze diepere verlangens. De reclame pikt daar goedkoop op in: schaam je niet, meer nog: doe lekker schaamteloos. Maar hoe goedkoop ook, ze bewijst daarmee dat mensen zich kunnen schamen. Godzijdank.

    Het essay 'De afgerichte liefde' waarin Otten schrijft over schaamte is te vinden in: Onze Lieve Vrouwe van de Schemering (Amsterdam 2009) pp. 88-97.

  • De heilige whiskypriester

    Het was een bijzondere leeservaring. Deze week heb ik de roman The Power and the Glory van de Engelse schrijver Graham Greene uitgelezen. De roman gaat over een Mexicaanse priester die op de vlucht is voor een communistisch regime dat de oorlog heeft verklaard aan de kerk. De priesters konden kiezen tussen het opgeven van hun priesterschap en trouwen of de kogel. De hoofdpersoon van de roman heeft zijn roeping niet opgegeven en wordt daarom opgejaagd door een fel antiklerikale politieluitenant.

    genade,greene,nederigheid

     

    Het verrassende is echter dat deze kandidaat-martelaar een zogenaamde 'whisky priest' is — een priester van het bedenkelijke en halfbakken soort. Een alcohollucht hangt om hem heen, hij heeft een kind verwekt in een escapade en is langzamerhand zijn waardigheid, zijn spirituele discipline en ook zijn geloof in de zin van alles kwijtgeraakt.

    Naarmate het verhaal vordert en de whiskypriester steeds verder afglijdt richting zijn einde en de totale mislukking, begint hij ook zachtjes te stralen. Ik kan het niet anders uitdrukken: om hem heen schijnt er een zacht licht, bestaande uit nederigheid, volstrekte, naakte eerlijkheid en genade. Alle pretenties en schijn zijn van hem afgevallen. Alle heilige en grote woorden zijn vervlogen. Hij is op het nulpunt. Maar daar blijkt liefde, barmhartigheid, menselijkheid, offer en moed — op die stuntelige, halve manier van deze priester — aanwezig te zijn en te groeien. De kracht en de heerlijkheid van God (Greene heeft deze woorden uit het slot van het Onze Vader niet voor niets als titel gekozen) worden zo kwetsbaar, dubbelzinnig en tegelijk verlossend zichtbaar.

    Deze tegendraadse, niet te vatten heiligheid, die ondanks (of ook dankzij!) deze antiheld aanwezig is, raakt en bekoort mij. Ik besef dat hiermee niet alles over heiligheid, genade en morele dubbelheid is gezegd, maar zonder deze vreemde, genadige heiligheid lijkt me geen leven en ook geen kerk mogelijk.

    De roman is ook in het Nederlands vertaald onder de titel: Geschonden geweten.