Dominee denkt door - Page 5

  • Schaamteloos

    Onderweg in de trein flitste ik een reclame voor een auto voorbij. Ik zag nog net dat het een rode was. En de slogan zag ik ook: 'Schaamteloos luxueus'. In plaats van te dromen hoe luxe deze wagen wel zou zijn (wat waarschijnlijk de bedoeling van de reclamemakers was), gingen mijn gedachten naar het woord 'schaamteloos'.

    Deze reclame speelt met onze schaamte. De suggestie is dat mensen zich normaal schamen voor het publiekelijk tonen van al te grote luxe en misschien ook voor het rijden in een eenvoudige middenklasse wagen, die je niet al te veel status verschaft in het 21e eeuwse Vlaanderen. Maar die schaamte kunnen we nu van ons afschudden met deze nieuwe rode auto, die schaamteloos de luxe toont die normaal is voorbehouden aan de glimmende bolides van de rijken.

    opel-astra-2015-02.jpg
    Deze reclame legt iets bloot van hoe schaamte werkt in onze samenleving. Aan de ene kant is er de sterke boodschap dat je je niet moet schamen als je taboes doorbreekt, niet voldoet aan de mainstream eisen van geluk en status en/of dingen doet waar anderen schande van spreken. Wees zonder schaamte jezelf, lijkt de reclame te roepen. Aan de andere kant blijft schaamte een zeer reële menselijke emotie, die op alle terreinen van het leven een rol speelt. Het tonen van teveel luxe is niet deugdzaam en roept schaamte op, want trekt teveel aandacht en wekt jaloezie enz. En tegelijk is het ook aantrekkelijk om schaamteloos te doen waar je zin in hebt én waarvoor je je diep van binnen schaamt. Aan die verboden schaamteloosheid appelleert de reclame ook. 

    De schrijver Willem Jan Otten ziet schaamte als iets positiefs. Schaamte hoort volgens hem bij de menselijke waardigheid. Het is de uiting van de overtuiging dat je iets te beschermen hebt, dat je je niet open en bloot aan iedereen kan en wil tonen. Otten schrijft over de schaamteloosheid in pornografie en het dogma van de seksuele revolutie dat je je niet mag schamen (behalve voor je schaamte dan). Achter deze autoreclame is eenzelfde dogma aan het werk, maar dan van de kapitalistische godsdienst: een consument moet zich niet schamen voor wat hij koopt, maar kan schaamteloos de luxe en het geluk van de producten etaleren.

    reclame,schaamte,willem jan otten

    En tegelijk blijft de schaamte bestaan. Als een bescherming van de waardigheid van mensen die meer zijn dan consumenten en aanbidders van producten. Natuurlijk blijft het opwindend om schaamteloos en schandalig onze begeerte en lust te volgen en te tonen, zonder daarbij rekening te houden met anderen én met onze diepere verlangens. De reclame pikt daar goedkoop op in: schaam je niet, meer nog: doe lekker schaamteloos. Maar hoe goedkoop ook, ze bewijst daarmee dat mensen zich kunnen schamen. Godzijdank.

    Het essay 'De afgerichte liefde' waarin Otten schrijft over schaamte is te vinden in: Onze Lieve Vrouwe van de Schemering (Amsterdam 2009) pp. 88-97.

  • De heilige whiskypriester

    Het was een bijzondere leeservaring. Deze week heb ik de roman The Power and the Glory van de Engelse schrijver Graham Greene uitgelezen. De roman gaat over een Mexicaanse priester die op de vlucht is voor een communistisch regime dat de oorlog heeft verklaard aan de kerk. De priesters konden kiezen tussen het opgeven van hun priesterschap en trouwen of de kogel. De hoofdpersoon van de roman heeft zijn roeping niet opgegeven en wordt daarom opgejaagd door een fel antiklerikale politieluitenant.

    genade,greene,nederigheid

     

    Het verrassende is echter dat deze kandidaat-martelaar een zogenaamde 'whisky priest' is — een priester van het bedenkelijke en halfbakken soort. Een alcohollucht hangt om hem heen, hij heeft een kind verwekt in een escapade en is langzamerhand zijn waardigheid, zijn spirituele discipline en ook zijn geloof in de zin van alles kwijtgeraakt.

    Naarmate het verhaal vordert en de whiskypriester steeds verder afglijdt richting zijn einde en de totale mislukking, begint hij ook zachtjes te stralen. Ik kan het niet anders uitdrukken: om hem heen schijnt er een zacht licht, bestaande uit nederigheid, volstrekte, naakte eerlijkheid en genade. Alle pretenties en schijn zijn van hem afgevallen. Alle heilige en grote woorden zijn vervlogen. Hij is op het nulpunt. Maar daar blijkt liefde, barmhartigheid, menselijkheid, offer en moed — op die stuntelige, halve manier van deze priester — aanwezig te zijn en te groeien. De kracht en de heerlijkheid van God (Greene heeft deze woorden uit het slot van het Onze Vader niet voor niets als titel gekozen) worden zo kwetsbaar, dubbelzinnig en tegelijk verlossend zichtbaar.

    Deze tegendraadse, niet te vatten heiligheid, die ondanks (of ook dankzij!) deze antiheld aanwezig is, raakt en bekoort mij. Ik besef dat hiermee niet alles over heiligheid, genade en morele dubbelheid is gezegd, maar zonder deze vreemde, genadige heiligheid lijkt me geen leven en ook geen kerk mogelijk.

    De roman is ook in het Nederlands vertaald onder de titel: Geschonden geweten. 

  • Verveling

    Nu de schoolvakantie bijna voorbij is, heb ik behoefte om over één wonderlijk vakantiefenomeen door te denken. Dat fenomeen is verveling. Regelmatig zag ik in de lange vakantiemaanden de verveling voorbij komen. Zij bestond uit de volgende ingrediënten: niet weten wat te doen, alleen een computer-, tv- of nog weer een ander scherm is de aandacht waard en alle suggesties om iets anders te gaan doen stuiten op een klagelijk en vermoeid ‘Geen zin’ of ‘Zoooo saaaaai!’ Het ergste van al is dat ik — een druk, zogenaamd volwassen mens, met veel taken en mogelijkheden — die verveling maar al te goed herken. 

    bored-girl.jpg

     

    Verveling kan ontstaan uit te weinig mogelijkheden, bijvoorbeeld als je eenzaam, om gezondheidsreden lichamelijk beperkt of werkloos bent. Maar verveling komt ook op bij genoeg of teveel mogelijkheden. ‘Hoe verklaren we de ironie dat juist de maatschappij die … de wereld heeft veranderd in een enorme pret-en-spel-fabriek … dat juist de maatschappij die de minste reden heeft om zich te vervelen, zich het meest verveelt?’, zo vraagt de Amerikaanse ethicus Peter Kreeft zich af. Een terechte vraag, vind ik, denkend aan de hoeveelheid pret en spel dat onze kinderen tot hun beschikking hebben.

    Een antwoord op die vraag zou kunnen zijn dat die enorme pret-en-spel-fabriek (en ook veel van ons werken en druk doen) ons niet echt kunnen bevredigen en een gevoel van leegte oproepen of achterlaten. Dat gevoel noemen we dan verveling — een soort kosmische geeuw over ons zinloze, oppervlakkige leven.

    De denker die de verveling op deze manier heeft gepeild, is de Franse filosoof en wiskundige Blaise Pascal (1623-1662). Hij verbaast zich over de verstrooiing en drukdoenerij waarmee mensen hun leven vullen. Volgens Pascal doen wij dat om maar niet te moeten nadenken over onze ellendige situatie. 'Het enige goed van de mensen bestaat er dus in afgeleid te worden van het denken aan hun situatie, hetzij door een bezigheid die hen daarvan afbrengt, hetzij door een of andere aangename nieuwe passie, waardoor ze beheerst worden: het spel, de jacht, een fascinerend schouwspel, kortom, door wat men verstrooiing noemt.' (Fragment 136, Pensées) Zo bezien is verveling de reactie van onze ziel op de confrontatie met onszelf en onze leegte en ongeluk. Een vervelend gevoel dat we niet gelukkig zijn, dat het niet klopt, dat dit geen leven is — zoals dat ook tot uiting komt in de verschillende vormen van 'leeftijdsverveling': de twintigerstwijfel, het dertigersdilemma en de midlifecrisis.

    Meestal reageren we op verveling door iets (anders) te gaan doen — weer verstrooiing te zoeken, zou Pascal zeggen. En zo heb ik deze vakantie ook geprobeerd om de verveling op te lossen. Maar misschien zouden we die vervelende verveling beter een tijdje uithouden en als uitnodiging aanvaarden om het gemis en de leegte onder ogen te zien en te zoeken naar een ander, dieper geluk.